Wycena instalacji produkcyjnych infrastruktury pomocniczej w sektorze chemicznym

Szczególną cechą sektora chemicznego jest konieczność dokonania bardzo wysokich nakładów w instalacje produkcyjne i wspomagającą je infrastrukturę jeszcze przed rozpoczęciem właściwej działalności. Wszelkiego rodzaju instalacje produkcyjne, infrastruktura pomocnicza (systemy transportowe i zbiorniki magazynowe), a także infrastruktura handlowa są z bilansowego punktu widzenia traktowane jako rzeczowe aktywa trwałe i wyceniane zgodnie z odpowiednimi regulacjami.

Ponieważ różnego rodzaju instalacje, klasyfikowane jako rzeczowe aktywa trwałe, stanowią zwykle znaczącą większość majątku przedsiębiorstw produkcyjnych z sektora chemicznego, ich ujęcie i prezentacja we właściwej wysokości w bilansie przedsiębiorstwa są kluczowe z punktu widzenia jego rynkowej wyceny, a także oceny efektywności wykorzystania przez zarząd przedsiębiorstwa powierzonego mu majątku. Biorąc pod uwagę fakt, że instalacje produkcyjne, przesyłowe i inne elementy infrastruktury składają się z dużej liczby elementów, o różnych okresach użyteczności i zastosowaniach, bilansowa wycena rzeczowych aktywów trwałych w sektorze chemicznym jest zadaniem trudnym, wymagającym sporych nakładów pracy i znajomości specyficznych regulacji. Przy wycenie majątku przedsiębiorstwa największą trudność sprawia w praktyce oszacowanie, a także częściowo rozróżnienie od siebie dwóch kwestii – wielkości amortyzacji poszczególnych składników majątku oraz ewentualnych odpisów z tytułu utraty wartości.

Odpisy amortyzacyjne a odpis z tytułu utraty wartości
Dokonywane systematycznie, zwykle w stałej wielkości, odpisy amortyzacyjne odzwierciedlają fakt stopniowej utraty wartości infrastruktury produkcyjnej i przesyłowej spowodowanych jej normalnym zużyciem w wyniku działalności operacyjnej. Amortyzacja stanowi koszt w rachunku wyników przedsiębiorstwa, jednak w praktyce nie wiąże się z wypływami gotówki.
Zupełnie inne są natomiast przesłanki do dokonania przez przedsiębiorstwo odpisu z tytułu utraty wartości składnika majątku. Tego typu odpisy odzwierciedlają przypadek spadku wartości części majątku, lub wręcz całego zakładu produkcyjnego w wyniku nagłej, niemożliwej lub trudnej do wcześniejszego przewidzenia zmiany warunków gospodarczych lub technicznych (przykładowo nacjonalizacji części infrastruktury, wprowadzenia nowych, ostrzejszych przepisów dotyczących ochrony środowiska). Ponieważ jego wystąpienia nie da się z góry przewidzieć, trwałą utratę wartości można stwierdzić jedynie post factum na podstawie przeprowadzonych przez zarząd szacunków przyszłych korzyści ekonomicznych związanych z wykorzystaniem przez przedsiębiorstwo poszczególnych składników jego majątku.
Ze względy na złożoność infrastruktury technicznej wykorzystywanej w sektorze chemicznym poprawna kalkulacja zarówno wielkości odpisów amortyzacyjnych, jak i ewentualnych odpisów z tytułu utraty wartości jest zadaniem skomplikowanym. Poniżej przedstawiono podstawowe zasady ich dokonywania zgodne z rozwiązaniami wprowadzonymi przez Międzynarodowe Standardy Rachunkowości nr 16 (w części dotyczącej amortyzacji) i nr 36 (w zakresie stwierdzenia trwałej utraty wartości).

Obowiązkowe odpisy amortyzacyjne
Podstawową przyczyną dokonywania przez przedsiębiorstwo odpisów amortyzacyjnych jest przyjęcie założenia, że przedsiębiorstwo będzie kontynuować swą działalność w dającej się przewidzieć przyszłości, a co za tym idzie - będzie musiało ponosić nakłady na odtworzenie swoich możliwości produkcyjnych. Innymi słowami amortyzacja odzwierciedla powszechnie znany fakt, że w wyniku normalnej działalności gospodarczej infrastruktura produkcyjna i pomocnicza stopniowo się zużywa.
Kluczowe dla prawidłowej kalkulacji odpisów amortyzacyjnych jest określenie następujących wielkości:
• Okres użytkowania składnika majątku – jest to przewidywany okres, przez który urządzenie lub instalacja będzie wykorzystywane przez przedsiębiorstwo. Odpisy amortyzacyjne powinny być dokonywane stopniowo przez cały okres użytkowania składnika majątku. W przypadku najbardziej rozpowszechnionej liniowej metody amortyzacji odpisy amortyzacyjne są dokonywane w równych wielkościach przez cały okres użytkowania;
• Wartość początkowa składnika majątku. W najprostszym przypadku jest to cena zakupu danego urządzenia. W przypadku sektora chemicznego przedsiębiorstwa ponoszą zwykle bardzo duże koszty związane z instalacją oraz dostosowaniem instalacji do swoich specyficznych potrzeb. O ile poniesienie tych kosztów jest niezbędne do użytkowania infrastruktury bądź urządzeń, to powinny one powiększyć ich wartość początkową;
• Wielkość rezydualna – jest to wartość, po której składnik majątku może zostać sprzedany po zakończeniu jego użytkowania przez przedsiębiorstwo. Specyfika infrastruktury wykorzystywanej przez sektor chemiczny powoduje, że w większości przypadków nie ma możliwości jej sprzedania po zakończeniu jej użytkowania – z tego powodu wartość rezydualna będzie zwykle zerowa.
Wartość początkową majątku można zwykle dość dokładnie ustalić na podstawie poniesionych kosztów. Okres użytkowania i szacowana wartość rezydualna będą jednak zawsze odzwierciedlać jedynie oczekiwania zarządu, poparte jego doświadczeniem (doświadczeniem kadry technicznej przedsiębiorstwa). Powoduje to, że amortyzacja jest zawsze jedynie pewnym szacunkiem a nie dokładnym odzwierciedleniem zużycia instalacji.
W sektorze chemicznym dodatkowa trudność przy ustaleniu wielkości odpisów amortyzacyjnych związana jest z wysokim stopniem skomplikowania infrastruktury produkcyjnej i pomocniczej. Instalacje używane w sektorze chemicznym składają się zwykle z dużej liczby ściśle ze sobą powiązanych elementów, które mają często bardzo zróżnicowany okres użyteczności. Przykładowo część instalacji zakładu chemicznego może być efektywnie wykorzystywana przez wiele lat (a co za tym idzie - amortyzowana przez ten okres), z drugiej strony - część urządzeń wchodzących w skład tej samej instalacji może zużywać się w bardzo szybkim czasie. Wyliczenie odpowiedniej amortyzacji wymaga więc odpowiedniego podziału na składniki majątku i określenia odpowiedniego okresu użytkowania każdego składnika majątku lub elementu sieci.
Należy podkreślić, że dokonywanie odpisów amortyzacyjnych jest obowiązkowe i niedopuszczalne jest przyjęcie założenia, że koszty regularnie dokonywanych remontów i konserwacji odpowiadają w przybliżeniu odpisom amortyzacyjnym i tym samym – odstąpienie od wyliczania amortyzacji poszczególnych składników majątku.

Trwała utrata wartości infrastruktury
Sektor chemiczny charakteryzuje się znacznymi wymaganymi inwestycjami kapitałowymi. Wysokie nakłady inwestycyjne w instalacje produkcyjne, systemy przesyłowe i magazynowe oraz inną infrastrukturę techniczną powodują, że przemysł chemiczny jest szczególnie narażony na ryzyko związane z niekorzystną zmianą warunków gospodarczych i tym samym, z odpisami z tytułu utraty wartości. Utrata wartości majątku wynika z przyczyn niemożliwych w praktyce do wcześniejszego przewidzenia. Wielkość odpisów z tytułu utraty wartości określana jest na podstawie szacunków dokonanych przez zarząd przedsiębiorstwa. Wystąpienie ryzyka utraty wartości składników majątku (ale bez określenia konkretnych wielkości) można stwierdzić analizując otoczenie ekonomiczne przedsiębiorstwa.

Przesłanki utraty wartości
Przesłankami utraty wartości w przypadku sektora chemicznego może być przykładowo wzrost cen gazu i ropy naftowej, czyli podstawowych surowców produkcyjnych, lub też spadek cen sprzedaży podstawowych produktów (przykładowo amoniaku). Zaznaczyć należy, że w obu przypadkach wahania ceny nie mogą wynikać z krótkoterminowych zmian, ale muszą odzwierciedlać długoterminowy (stały) trend. Inne przesłanki to przykładowo zaostrzenie przepisów ekologicznych lub zmiany podatkowe. Ekstremalne zdarzenia, które mogą powodować całkowitą utratę wartości instalacji to na przykład pogorszenie warunków lokalnych zagrażające bezpieczeństwu działalności (konflikt zbrojny) czy wywłaszczenie (przykładowo w wyniku nacjonalizacji zakładów produkcyjnych).
Przesłanki utraty wartości mogą też mieć charakter wewnętrzny. Może nią być potwierdzenie zniszczenia lub zmniejszenie przydatności składnika majątku – przykładowo uszkodzenie instalacji w wyniku wypadku. Do przesłanek wskazujących na możliwość utraty wartości należy też decyzja o sprzedaży lub restrukturyzacji zakładu chemicznego lub jego części, a także osiąganie przez niego wyników finansowych gorszych niż oczekiwane.
O ile przesłanki wystąpienia utraty wartości składników majątku są stosunkowo proste do rozpoznania, o tyle dokładne oszacowanie wielkości odpisu jest procesem bardzo skomplikowanym (poza pewnymi oczywistymi przypadkami związanymi z odpisem całej wartości majątku, który został, przykładowo, znacjonalizowany). Poniżej przedstawiono podstawowe kroki niezbędne do prawidłowego oszacowania wielkości odpisu z tytułu utraty wartości.

Ośrodki wypracowujące środki pieniężne
Przede wszystkim odpis powinien być dokonany na poziomie „ośrodka wypracowującego środki pieniężne”. Ten termin używany jest do określenia zespołu składników majątku przedsiębiorstwa zdolnych do samodzielnego generowania przepływów pieniężnych. Duże przedsiębiorstwa z sektora chemicznego można zwykle podzielić właśnie na „ośrodki wypracowujące środki pieniężne”, przy czym nie jest to wcale podział jednoznaczny z podziałem na zakłady produkcyjne czy też oddziały. Wyodrębnienie „ośrodka wypracowującego środki pieniężne” może sprawiać w praktyce znaczące trudności i w pewnej mierze zależeć od arbitralnej decyzji. Przemysł chemiczny charakteryzuje się zwykle występowaniem co najmniej kilku kolejnych etapów produkcji. Rezultatem poszczególnych etapów może być półprodukt, który następnie poddawany jest dalszej obróbce, aż do uzyskania produktu finalnego. Pomimo tego, że półprodukt jest w całości przeznaczony do dalszego przerobu, w większości przypadków będzie istniała możliwość jego sprzedaży na rynku (na przykład innym zakładom chemicznym). W takich przypadkach za „ośrodek wypracowujący środki pieniężne” trzeba uznać raczej zespół instalacji używanych do wytworzenia danego półproduktu niż zakład jako całość. Będzie tak nawet pomimo faktu, że przedsiębiorstwo sprzedaje wyłącznie produkt finalny i nie handluje półproduktami (pomimo tego na podstawie innych transakcji przeprowadzonych na rynku będzie można określić faktyczną wartość półproduktu).
Prostym przykładem obrazującym powyższą sytuację może być przypadek zakładów azotowych. Wytwarzają one amoniak, który zwykle jest traktowany jako półprodukt i poddawany dalszemu przerobowi. W praktyce jednak amoniak również stanowi produkt, który jest przedmiotem obrotu rynkowego. Zakład azotowy posiada więc możliwość wyboru, czy wykorzystać amoniak do dalszej produkcji, czy też sprzedać go innym zakładom chemicznym. Może również zdecydować się na rezygnację z produkcji amoniaku we własnym zakresie i wykorzystywać amoniak zakupiony na rynku. Sytuacja ta sprawia, że tę część zakładu / fabryki chemicznej, którą stanowi instalacja do produkcji amoniaku, należy uznać za samodzielny „ośrodek wypracowujący środki pieniężne”.
Określenie „ośrodka wypracowującego przepływy pieniężne” jest wiec pierwszym krokiem przy szacowaniu wielkości odpisu z tytułu utraty wartości. Jest to etap niezwykle ważny również dlatego, że wszelkie opisane powyżej przesłanki utraty wartości powinny być analizowane właśnie na jego poziomie, a nie na poziomie przedsiębiorstwa lub jego oddziałów.

Wyliczenie odpisu z tytułu utraty wartości
Samą utratę wartości rozpoznaje się, kiedy wartość bilansowa ośrodka wypracowującego środki pieniężne przewyższa jego wartość użytkową lub wartość odzyskiwalną. Wielkość utraty wartości jest wyliczana jako różnica pomiędzy wartością bilansową a większą z wartości użytkowej lub odzyskiwalnej. Poniżej krótkie wyjaśnienie podstawowych terminów:
• Wartość odzyskiwalna – jest to wartość godziwa składnika majątku (lub ośrodka generującego przepływy pieniężne jako całości) pomniejszona o koszty sprzedaży. Innymi słowy jest to kwota, którą można uzyskać ze sprzedaży zakładając, że kupującym jest osoba niepowiązana ze spółką, dobrze zorientowana w rynku;
• Wartość użytkowa – jest to wartość korzyści uzyskiwanych dzięki wykorzystaniu danej instalacji. Zwykle jest ona wyliczana jako wartość bieżąca szacowanych, przyszłych przepływów pieniężnych wygenerowanych przez analizowany ośrodek.

Obie powyższe wielkości w praktyce zarząd przedsiębiorstwa może określić jedynie w przybliżeniu, w dużej mierze opierając się na własnym doświadczeniu i znajomości rynku. W przypadku sektora chemicznego zwłaszcza wartość odzyskiwalna jest trudna do określenia. Transakcje sprzedaży zakładów chemicznych, ich części lub też infrastruktury pomocniczej są sporadyczne i mają nie do końca porównywalny charakter ze względu na duże techniczne zróżnicowanie.
Również wyliczenie wartości użytkowej będzie opierało się w dużej mierze na założeniach przyjętych przez zarząd przedsiębiorstwa co do wielkości przepływów pieniężnych generowanych przez ośrodek i stopy dyskontowej. Kluczowym jest przyjęcie wartości maksymalnie zbliżonych do wartości rynkowych, w innym przypadku wyliczona wartość użytkowa będzie oderwana od rzeczywistości.

Przepływy pieniężne dla celów wyliczenia wartości użytkowej powinny odzwierciedlać najlepsze szacunki kierownictwa w odniesieniu do oczekiwanych przyszłych przepływów pieniężnych, które mają być wygenerowane z danych aktywów. Natomiast stopa dyskontowa stosowana przy określeniu wartości użytkowej to zawsze stopa rynkowa brutto (przed opodatkowaniem), określona w odniesieniu do przepływów pieniężnych brutto. Najświeższe informacje w kanale RSS (jak używać)

Zawartość numeru:

• Technologie:
  • Ciecze jonowe w zastosowaniach przemysłowych
  • Transport mediów gęstych i lepkich – przegląd pomp
• Chemia Gospodarcza i Kosmetyki:
  • Produkty ochrony przeciwsłonecznej – zalecenie Komisji Europejskiej
  • Pachnący kosmetyk
• Zarządzanie:
  • Wycena instalacji produkcyjnych infrastruktury pomocniczej w sektorze chemicznym
• Powłoki:
  • Dyspersje polimerowe
  • Kolory według BASF Coatings

Zobacz pozostałe numery Chemical Review »