Analiza rynku bieli tytanowej

Pigmenty dwutlenku tytanu (popularnie zwane bielą tytanową) są najważniejszymi i najbardziej rozpowszechnionymi pigmentami nieorganicznymi. Swoją popularność zawdzięczają przede wszystkim unikalnej zdolności do nadawania nieprzezroczystości, jasności oraz jaskrawości pigmentowanym wyrobom połączonej z wysokim bezpieczeństwem stosowania.

Technologia
Dwutlenek tytanu (TiO2) występuje w trzech formach krystalograficznych (rutyl, anataz, brukit), z których jedynie rutyl i anataz mają znaczenie praktyczne.
Pigmenty dwutlenku tytanu są produkowane na skalę przemysłową dwiema metodami: siarczanową (stosowaną od lat 20-tych XX wieku) i nowszą – chlorkową (od lat 50-tych ubiegłego wieku). Nazwy metod pochodzą od nazw soli, z których uzyskiwany jest TiO2. W metodzie siarczanowej dwutlenek tytanu otrzymywany jest z wodnego roztworu siarczanu tytanylu w procesie strącania, natomiast w metodzie chlorkowej – z gazowego czterochlorku tytanu w procesie utleniania czystym tlenem w wysokich temperaturach.

Obie metody wykorzystują dwa podstawowe surowce tytanonośne: ilmenit i szlakę tytanową. Różnice technologiczne pomiędzy stosowanymi metodami i różnorodność surowców przekłada się istotnie na różnice we właściwościach otrzymywanych pigmentów. Stąd w obrocie handlowym jest obecnie około 400 gatunków różniących się technologią wytwarzania, formą krystalograficzną, rodzajem obróbki powierzchniowej, a przede wszystkim właściwościami i obszarem zastosowania.
Każda z powyższych metod produkcji posiada przypisane sobie wady i zalety. Starsza metoda siarczanowa umożliwia wytwarzanie obu odmian: anatazu i rutylu oraz półproduktów do produkcji ultradrobnego dwutlenku tytanu. Niestety obarczona jest ona większą ilością odpadów, przez co bardziej oddziałuje na środowisko, a sam pigment ma nieco niższą jasność. Z kolei nowsza, bardziej zaawansowana technicznie, metoda chlorkowa umożliwia produkcję wyłącznie gatunków rutylowych. Mniej obciąża środowisko, ale towarzyszy jej zagrożenie niekontrolowanej emisji gazowego chloru do otoczenia.
Obecnie ogólnoświatowy udział technologii siarczanowej wynosi 45%, z tym, że w Europie nadal jest on dominujący i wynosi 70%. Wynika to z faktu, że nowo budowane instalacje przez koncerny będące w posiadaniu know-how na technologię chlorkową (np. Du Pont, Kerr McGee, Millenium) powstawały głównie poza Europą (USA, Kanada, Japonia, itd.).
Ostatnimi laty „siarczanowi” producenci bieli tytanowej uporali się z problemami zagospodarowania dwóch kluczowych odpadów. Siarczan żelazawy z odpadu stał się cenionym półproduktem (do produkcji koagulantów do oczyszczania ścieków i wody, jako środek redukujący w przemyśle cementowym). Z kolei odpadowy kwas siarkowy jest zatężany i recyrkulowany do procesu produkcji bieli tytanowej lub wykorzystywany do produkcji kwasu fosforowego (Z. Ch. „POLICE” S.A.). Poczynione w minionej dekadzie inwestycje proekologiczne (systemy odsiarczania gazów porozkładowych i pokalcynacyjnych) dostosowujące instalacje do wymagań UE drastycznie zmniejszyły ich negatywne oddziaływanie na środowisko. Dodatkowo pojawienie się technologii produkcji ultradrobnego dwutlenku tytanu otworzyło przed instalacjami siarczanowymi zupełnie nowe perspektywy.
Wszystkie powyższe czynniki podnoszą atrakcyjność instalacji siarczanowych, co pozwala im nadal skutecznie konkurować z instalacjami chlorkowymi.

Popyt
Biel tytanowa jest produktem, którego zużycie jest odbiciem jakości życia i miernikiem koniunktury gospodarczej. Wynika to z szerokiego spektrum jej zastosowań, w większości o charakterze konsumpcyjnym. Jest powszechnie stosowana w budownictwie (farby architektoniczne, profile okienne, tapety, wykładziny, panele, ceramika, itp.) i innych gałęziach przemysłu (farby przemysłowe, lakiery samochodowe, tusze drukarskie, tworzywa sztuczne, papier, wyroby gumowe, itd.).
Analizując rynek bieli tytanowej z perspektywy dziesięcioleci można zauważyć, że popyt podlega znacznym fluktuacjom w krótkich cyklach, ale w okresach długoterminowych charakteryzuje się przewidywalnym wzrostem.

Z uwagi na wspomniany koniunkturalny charakter popytu na biel tytanową analiza jego zmian odzwierciedla zmiany zachodzące w światowej gospodarce. Obserwujemy więc zarówno okresy koniunktury (lata 60-te, 80-te i początek 90-tych) jak i recesji (połowa lat 70-tych, koniec 90-tych i ostatnio w roku 2001).
Najbardziej spektakularne przyrosty popytu były zauważalne w latach 50-tych i 60-tych ubiegłego stulecia. Wtedy to gwałtownie zostały zwiększone zdolności produkcyjne, szczególnie w RFN i Japonii, a firma DuPont wdrożyła nową metodę chlorkową.
Najszybszy wzrost popytu na pigmenty TiO2 miał miejsce w latach 80-tych i 90-tych, kiedy intensywnie rozwijały się Japonia, USA, kraje Europy Zachodniej, a dodatkowo pojawiły się nowe tygrysy przemysłowe, głównie Korea Południowa i Tajwan. W ostatniej dekadzie spektakularny wzrost zainteresowania pigmentami dwutlenku tytanu wykazały Chiny, gdzie odnotowano wzrost popytu z niespełna 25 tys. ton w roku 1990, do ponad 700 tys. ton w roku 2006. Tendencja ta pozostaje zwyżkowa, a przewidywany wzrost może być nawet dwucyfrowy.
Specyficzne dla rynku bieli tytanowej jest zróżnicowanie struktury konsumpcji w zależności od regionu świata.

Obecnie regionalna struktura popytu jest dosyć stabilna: nadal dominującymi regionami są Ameryka Północna i Europa Zachodnia, podczas gdy największe zmiany obserwowalne są w rejonie Azji i Dalekiego Wschodu. Dynamika wzrostu konsumpcji w krajach azjatyckich często równoważy spadek popytu na biel tytanową na „starych” rynkach Europy i Ameryki.
Na poszczególnych rynkach mamy także do czynienia z silnym zróżnicowaniem zużycia bieli tytanowej w poszczególnych branżach przemysłu. Przykładem jest przemysł papierniczy, który w USA konsumuje niemal trzykrotnie więcej bieli niż w Europie i prawie osiem razy więcej niż w Japonii.

Popyt na biel tytanową podlega także silnie zmianom sezonowym, co jest uzasadnione występowaniem dwóch okresów zmniejszonego zapotrzebowania. Jest to okres letnich wakacji w Europie i USA oraz przełom roku, kiedy panujące na półkuli północnej warunki klimatyczne nie sprzyjają pracom budowlanym. Dodatkowo w grudniu nakładają się na to święta Bożego Narodzenia.

Podaż (produkcja)
Lata 70-te ubiegłego stulecia były okresem systematycznego zwiększania zdolności produkcyjnych. Wzrastający popyt na biel na rynkach światowych oraz ożywienie w gospodarce polskiej na początku lat 70-tych było impulsem do decyzji o budowie wytwórni bieli tytanowej także w Polsce. Inwestycja w Policach została zakończona w roku 1977.

Pod koniec tej dekady efektywne zdolności produkcyjne przekroczyły 2,5 mln ton pigmentów TiO2, znacznie przekraczając ówczesny popyt (średnio o ok. 25%). Tak duża rozpiętość wynikała z załamania się popytu w latach 1974-1975 spowodowanego kryzysem paliwowym. Nastąpiło spowolnienie inwestycji, a w pierwszej połowie lat 80-tych nastąpiła stagnacja rozbudowy zdolności produkcyjnych.
Obserwując wykres zmian podaży i popytu można zaobserwować wyraźne przesunięcie w czasie reakcji producentów w stosunku do potrzeb rynku. Wynika ono z niezwykle wysokiej kapitałochłonności instalacji bieli tytanowej (średni koszt budowy ocenia się na 5000 USD na tonę zdolności produkcyjnej) i konieczności długofalowego planowania i projektowania inwestycji.
Pod koniec lat 80-tych, w momencie, gdy istotnie wzrósł popyt, nastąpiło skurczenie się nadmiaru zdolności produkcyjnych w skali ogólnoświatowej do ledwie kilku procent. W tym okresie wystąpiły najkorzystniejsze warunki sprzedaży bieli tytanowej, a cena standardowej bieli tytanowej przekroczyła wartość 3100 USD/tonę.

Od roku 1990 widoczny jest ponowny wzrost podaży, przy jednoczesnym zmniejszeniu popytu (rok 1991 to czas recesji głównie na największym rynku bieli w Stanach Zjednoczonych). W tym okresie ceny standardowej bieli tytanowej spadły do poziomu nieznacznie przekraczającego 2000 USD/tonę i utrzymywały się na zbliżonym poziomie praktycznie do ubiegłego roku.

Nowe milenium zapoczątkowało spowolnienie gospodarcze w 2001 (pamiętny dzień 11 września 2001 roku, który także wpłynął na popyt na biel tytanową), kiedy globalna konsumpcja obniżyła się o około 4% w stosunku do roku 2000. Stopień wykorzystania mocy produkcyjnych został ograniczony szczególnie na niektórych instalacjach siarczanowych. Przykładowo Millennium zamknęło zakład w Baltimore (USA) o mocy 44.000 ton/ rok oparty na metodzie siarczanowej na początku 2001 roku, natomiast Kerr-McGee zamknął fabrykę w Antwerpii (Belgia) o mocy 24.000 ton/ rok.
W związku z wysokimi kosztami budowy nowych instalacji producenci bieli tytanowej dokładają starań by maksymalnie wykorzystywać instalacje będące w ich dyspozycji. Wykorzystanie zdolności produkcyjnych wytwórni bieli tytanowej jest generalnie bardzo wysokie i utrzymuje się w przedziale 85% - 95% nominalnych zdolności. Jest ono szczególnie wysokie (93-95%) w Europie, gdzie praktycznie po roku 1992 nie zbudowano żadnej nowej instalacji bieli tytanowej, a istniejące jedynie modernizowano zwiększając zdolności produkcyjne metodą eliminacji tzw. „wąskich gardeł”.

Rynek bieli tytanowej na świecie, z ekonomicznego punktu widzenia, jest klasycznym oligopolem, gdzie istnieje kilka firm kontrolujących niemal całą światową produkcję, a przez to odgrywających kluczową rolę w kształtowaniu popytu i podaży pigmentów TiO2.
Podobnie, jak to ma miejsce w innych sektorach przemysłu, wśród producentów bieli tytanowej zachodzą przemiany konsolidacyjne. Na skutek tego dokonały się liczne fuzje lub przejęcia w latach 1997-2004. W tym samym czasie dwie firmy z „pierwszej ligi” tj. Millennium Chemicals i Kerr-McGee Corp. w sposób zdecydowany zwiększyły swoje udziały w globalnym rynku poprzez przejęcie innych producentów TiO2, wystawionych wówczas na sprzedaż. Jednocześnie instalacje produkcyjne firmy ICI (Tioxide) zostały przejęte przez koncern chemiczny Huntsman, nowego uczestnika rynku bieli tytanowej.
W 2004 roku nastąpiła największa w ostatnim czasie zmiana w strukturze własności dwóch czołowych producentów TiO2:
1) Millennium Chemicals Inc. z siedzibą w Maryland, USA – drugi co do wielkości producent bieli tytanowej na świecie – zgodził się w marcu sprzedać swoje zakłady firmie Lyondell Chemicals za 1 miliard USD;
2) Kerr McGee Corp. z siedzibą w Oklahoma City, USA, trzeci co do wielkości producent TiO2 na świecie – zrealizował w czerwcu swoją fuzję z Westport Resources Corp. z Denver, USA, niezależną firmą energetyczną z sektora produkcji olejów napędowych i wydobycia gazu. Wartość transakcji to około 3,4 miliarda USD.
Powyższe zmiany nie wpłynęły na strukturę produkcji bieli tytanowej, ale zwiększyły potencjały finansowe obu koncernów.
Rok 2007 przyniósł kolejną zmianę właścicielską. A mianowicie firma Lyondell Chemicals (właściciel Millenium Inorganic Chemicals, drugiego co do wielkości producenta bieli tytanowej) odsprzedała swoje instalacje TiO2 za około 1,2 mld USD firmie National Titanium Dioxide Co. (Cristal) z Arabii Saudyjskiej. Stwarza to zupełnie nową sytuację na rynku potentatów w branży.
Obecna struktura produkcji na świecie i w Europie przedstawiona jest na rys. 7. i rys. 8. 

Tendencje rynkowe

Wzrastające wymagania jakościowe w stosunku do produktów
Pigmenty dwutlenku tytanu są jednym z produktów wymagających stałego ponoszenia znacznych nakładów nie tylko na utrzymanie wysokiej jakości produkowanych gatunków, lecz także na ich udoskonalanie i wdrażanie nowych produktów spełniających wzrastające wymagania odbiorców. Odbiorcy bieli stają się coraz bardziej wymagający i za tą samą cenę oczekują coraz lepszych produktów, przede wszystkim bardziej uniwersalnych w zastosowaniu (ograniczenie zapasów optymalnie do jednego gatunku) lub o zwiększonych osiągach.

Wzrastające wymagania środowiskowe
Producenci bieli tytanowej muszą liczyć się także ze wzrastającymi (zaostrzającymi się) wymaganiami prawnymi dotyczącymi ochrony środowiska w procesie produkcji pigmentów, a także w procesach przygotowania surowców. Spełnienie tych wymagań znacząco zwiększa koszty jednostkowe na tonę wyprodukowanej bieli tytanowej, szczególnie w krajach Unii Europejskiej obniżając konkurencyjność w stosunku do produktów amerykańskich lub produkowanych np. w Indiach, Korei Pd., Chinach, Tajwanie, Malezji, czyli w krajach o mniej restrykcyjnych przepisach środowiskowych.

Konsolidacja odbiorców TiO2
W ostatnich latach zaobserwowano silną konsolidację we wszystkich ważnych gałęziach przemysłu, będących głównymi odbiorcami pigmentów dwutlenku tytanu. Czołowych 30 odbiorców na świecie konsumuje dzisiaj około 25% globalnego popytu na dwutlenek tytanu.
Najpoważniejszymi konsumentami TiO2 są największe firmy z tej branży, takie jak np. Akzo Nobel, ICI czy BASF, jednak nie można zignorować mniejszych przedsiębiorstw. Ta relatywnie liczna grupa małych odbiorców TiO2 (szacuje się, że w poszerzonej Unii Europejskiej jest około 2000 takich producentów farb), jest znacząca gdyż łącznie zużywają oni co najmniej 20% całej bieli tytanowej na świecie.
Wyłonienie się wielkich, wielonarodowych konsumentów pigmentów TiO2, z ciągłą tendencją w kierunku globalizacji swojej produkcji, zaowocowało stałym wzrostem siły przetargowej nabywców tego i innych surowców. Jednym z najbardziej oczywistych efektów takich działań jest trend spadku cen TiO2 oraz redukcji zysku jego producentów.

Obniżanie kosztów produkcji
Czołowi producenci pigmentów TiO2 zgodnie uważają, że obecnie o wiele trudniej podnieść ceny swoich pigmentów, niż to miało miejsce przed rokiem 1990. Stąd wszyscy skupili swoje wysiłki na zmniejszeniu kosztów operacyjnych działalności, aby zatrzymać proces stałego obniżania się ich zysków. W tym celu producenci białego pigmentu są wyjątkowo aktywni we wspomaganiu rozwoju i poszukiwaniu alternatywnych źródeł zaopatrzenia w surowce. Wynika to przede wszystkim ze świadomości faktu, że większe zróżnicowanie źródeł zaopatrzenia powinno utrudnić zakusy na podnoszenie cen surowców przez ich dostawców.
Pomimo tych działań wielu producentów w celu optymalizacji kosztów zamierza zredukować zdolności produkcyjne przez zamknięcie najmniej rentownych instalacji.
Już w połowie lat 90-tych marża zysku wytwórców białego pigmentu została tak drastycznie zredukowana, że niektórzy z nich (między innymi Bayer, Rhone-Poulenc i ICI) opuścili tę branżę. Także Kemira (jeden z ważniejszych wcześniej graczy na rynku TiO2) w końcu minionej lat 90-tych postanowiła zrezygnować ze swoich zakładów produkcyjnych w USA i pozostać wytwórcą średniej wielkości, utrzymując swoją pozycję w tych sektorach, które były jej wyłącznie silną stroną.
Najnowszym przykładem jest Huntsman Tioxide z siedzibą w Wielkiej Brytanii – aktualnie trzeci producent TiO2 na świecie, który zainicjował w 2004 roku proces redukcji o 8% swoich całkowitych zdolności produkcyjnych, głównie w Wielkiej Brytanii i RPA, w wyniku czego 300 ludzi utraci pracę a szacowane oszczędności sięgną rzędu 50 milionów USD.
Zrównoważenie popytu na surowce z podażą
Z punktu widzenia producentów bieli tytanowej najbardziej korzystny jest stały wzrost popytu w granicach 2,5-3% rocznie, lecz nie przekraczający możliwości dostawców surowców tytanonośnych. Przy zbyt dużym popycie przemysł TiO2 będzie zmuszony do zakupu surowców z droższych złóż, co przy ograniczonej skłonności odbiorców pigmentów do zaabsorbowania podwyżek cen może się wiązać z dalszym zmniejszeniem marży zysku producenta TiO2.

Ceny
Obecne ceny pozostają poniżej poziomu reinwestowania, dlatego wszyscy czołowi producenci bieli oczekują sposobności podwyżki, tym bardziej, że w ostatnich latach ponieśli bardzo wysokie koszty związane z dostosowaniem swoich instalacji do bardzo ostrych wymagań środowiskowych. Faktem jest występowanie dużych różnic pomiędzy cenami w Europie i USA, które dodatkowo silnie zależą od relacji kursu dolara do euro.

Prognoza
Wzrost popytu w Europie jest szacowany na poziomie 3% rocznie, lecz dwucyfrowe wskaźniki są wciąż przewidywane w Azji, szczególnie w Chinach. Pociąga to za sobą umiarkowany optymizm co do wzrostu zapotrzebowania na nowe zdolności produkcyjne. Nowe inwestycje planują tylko dwie firmy: DuPont planuje budowę nowej fabryki TiO2 (o po­czątkowej zdolności produkcyjnej 200 000 t/r) w Chinach, a firma Huntsman oznajmiła ostatnio o zamiarze budowy fabryki w Wielkiej Brytanii.
Obok budowy nielicznych nowych instalacji przewiduje się zaspokajanie wzrostu popytu przez dalsze wyeliminowanie „wąskich gardeł” w istniejących instalacjach, aczkolwiek możliwości w tym zakresie są coraz bardziej ograniczone.

Krajowy rynek bieli tytanowej
Popyt na biel tytanową w Polsce systematycznie wzrastał na przestrzeni lat 70-tych i 80-tych. Tendencje te silnie wspomagało najpierw uruchomienie, a następnie intensyfikacja produkcji jedynego krajowego producenta bieli tytanowej – Zakładów Chemicznych „Police” S.A. W roku 1989 i początkowych latach 90-tych, w wyniku zmiany systemowej i związanej z tym konieczności radykalnej reorientacji rynku sprzedaży krajowych produktów, w tym farb i tworzyw sztucznych, zanotowano drastyczny spadek ich produkcji, czemu towarzyszył spadek konsumpcji dwutlenku tytanu.

Zmusiło to „Police” do intensyfikacji eksportu. Intensywne działania marketingowe, podniesienie i stabilizacja jakości pigmentu oraz stworzenie efektywnej sieci dystrybucji w Europie i USA pozwoliły na skuteczne wypromowanie wówczas jeszcze nieznanej marki TYTANPOL®.
Dzisiaj „polickie” pigmenty są znane i cenione praktycznie na całym świecie, i wymiernie przyczyniają się do promocji naszego kraju. Dzięki kapitałochłonnym inwestycjom proekologicznym zarówno instalacja, jak i produkt spełniają rygorystyczne wymagania UE. Potwierdzeniem rangi marki TYTANPOL® są ostatnio uzyskane prestiżowe wyróżnienia: odznaczenie tytułem „Europrodukt” i otrzymanie „Medalu Europejskiego”.
Ponowne ożywienie na rynku krajowym zanotowano począwszy od roku 1996, od kiedy rejestruje się średni roczny wzrost konsumpcji TiO2 na poziomie 5%. Zbiegło się to ze spadkiem ilości bieli tytanowej oferowanej na wewnętrzny rynek przez „Police” (wzrost eksportu), co tym samym stworzyło warunki do szybkiego wzrostu importu. Przyczyny importu są różnorakiej natury: podażowej (nadwyżka popytu nad podażą), jakościowej (ograniczona oferta gatunkowa krajowego producenta), własnościowej (na skutek przekształceń własnościowych wzrosła ilość odbiorców zaopatrujących się w surowce poprzez centrale korporacyjne). Reakcją na zaistniałą sytuację było zwiększenie w 2003 roku zdolności produkcyjnej „polickiej” instalacji o 10%, do poziomu 40 000 ton rocznie i zrównoważenie podaży krajowej z eksportem.

Po wstąpieniu do UE zapotrzebowanie na biel tytanową w Polsce wzrasta jeszcze dynamiczniej, z powodu ogólnego rozwoju gospodarki i towarzyszącego mu wzrostowi konsumpcji oraz szerszemu dostępowi do nowoczesnych technologii. Przykładem takiej technologii jest produkcja papieru dekoracyjnego przeznaczonego do produkcji paneli i płyt laminowanych. Na przestrzeni kilku lat, jedyny krajowy producent tego rodzaju papieru, firma „Malta Decor” (grupa Kronospan) zwiększyła znacznie swoją produkcję stając się tym samym największym konsumentem bieli tytanowej w kraju. Niewątpliwie popyt na biel silnie wzrośnie w wyniku realizacji inwestycji towarzyszących organizacji mistrzostw Europy w piłce nożnej w roku 2012.
Poza właściwą sobie specyfiką krajowy rynek bieli tytanowej podlega takim samym tendencjom, co rynek światowy. Podobnie obserwuje się konsolidację odbiorców bieli, rosnące oczekiwania dotyczące jej jakości, czy silną presję na jej cenę. 

Autorzy są pracownikami
Zakładów Chemicznych „Police” SA Najświeższe informacje w kanale RSS (jak używać)

Zawartość numeru:

• Technologie:
  • SAFE-TAINER™ na ratunek środowisku
• Chemia Budowlana:
  • Farby i powłoki - okazje i zagrożenia jakie niesie konsolidacja producentów farb
  • Nowości European Coatings Show 2007 - Rohm and Haas
  • Zastosowanie Neuburskiej Glinki Krzemianowej w epoksydowych farbach
• Chemia Gospodarcza i Kosmetyki:
  • Rynek preparatów chemii gospodarczej w 2006 roku
• Zarządzanie:
  • Nowe przepisy prawne w obszarze biocydów - część II
  • Polska Chemia ubiera się w Jakość! Systemy zarządzania - część II
• Rynki Chemii:
  • Analiza rynku bieli tytanowej
  • BIEL TYTANOWA - TYTANPOL® 30-lecie obecności na rynku
  • Wzrost w sektorze LNG – płynny czy ulotny?

Zobacz pozostałe numery Chemical Review »